Artikelen

Hoe solidair is het eigen risico?

~opinierend stuk~

 

Auteur: Erik Verschuren

- Voorzitter Werkgroep Politiek & Maatschappij LOVAH

- Momenteel: Huisarts in opleiding

- 2016: master gezondheidseconomie in Londen

- Geen belangenverstrengeling te vermelden

 

Volgens de Politieke Barometer van IPSOS was de zorg dit jaar het belangrijkste thema voor de kiezer. Voor veel politieke partijen is het eigen risico daarin een belangrijk onderwerp. Politiek links wil het afschaffen of verlagen, rechts wil het behouden. Ook komt het eigen risico om de hoek kijken in de discussie omtrent ANW-zorg. Sommige opperen dat een vorm van consumptiebijdrage de drukte op de huisartsenpost zou kunnen verlichten. Het eigen risico is blijkbaar een belangrijk onderwerp. Volgens het ministerie van VWS hebben we het eigen risico nodig om kostenbewustzijn te verhogen en de verzekeringspremie laag te houden. In dit artikel neem ik de effecten van het eigen risico onder de loep, en stel ik me de vraag of we dat eigen risico wel moeten willen?

 

Remgeldeffect

Doordat de zorg in belangrijke mate wordt gefinancierd uit collectieve middelen is toegang gegarandeerd tot gezondheidszorg ongeacht gezondheidsstatus of vermogen te betalen. De keerzijde van deze toegankelijkheid is dat de prijsprikkel wegvalt. Het eigen risico is een consumptiebijdrage bedoeld om de prijs-kwaliteit afweging bij de patiënt terug te brengen. Het verlagen van het zorggebruik wordt ook wel het remgeldeffect genoemd. Opvallend is dat nieuws over zorgmijders veelal een negatieve connotatie heeft terwijl dat juist de bedoeling is van het eigen risico. Stel dat iemand zijn hooikoortspillen niet ophaalt omdat hij liever zijn geld uitgeeft aan de kermis, zou de maatschappij dan wel de kosten voor de hooikoortsmedicatie voor z’n rekening moeten nemen?

 

Wetenschappelijke studies afgelopen decennia hebben het bestaan van het remgeldeffect keer op keer bevestigd. Het RAND-experiment werd verricht in de VS in de jaren ’70 en is de enige gerandomiseerde studie naar consumptiebijdragen [3]. Deze studie toonde aan dat het aantal artsbezoeken, ligdagen en totale zorgkosten afneemt bij een hogere consumptiebijdrage. Ook in de Nederlandse context met de huisarts als poortwachter is het remgeldeffect bewezen [4]. Het eigen risico helpt de dwingende zorgconsumptie te temperen.

 

Het probleem met het remgeldeffect is dat het niet discrimineert tussen noodzakelijke en niet-noodzakelijke zorg. Het eigen risico werkt dus als een botte bijl die de consumptie van nuttige en minder nuttige zorg in gelijke mate verkleint. Echter, in hoeverre dit effect heeft op gezondheidsuitkomst is methodologisch moeilijk te onderzoeken en blijft vooralsnog onduidelijk.

 

Hoewel consumptiebijdragen leiden tot minder individueel zorggebruik, zijn er andere effecten in het spel waardoor de netto kostenbesparing waarschijnlijk lager uitvalt. Het eerste is het uitstellen van noodzakelijk zorg. Als uitstel niet leidt tot afstel, leidt dit alleen tot verschuiving van de kosten in de tijd, of zelfs tot hogere kosten bij progressie van ziekte. Ten tweede neemt de zorgconsumptie juist toe nadat het maximale eigen risico verbruikt is. Dit reboundeffect blijkt bij 13% van de mensen voor te komen. Tevens bepalen niet patiënten maar juist zorgverleners in belangrijke mate de zorgvraag, bijvoorbeeld de doktersassistente die de bezorgde moeder naar de HAP laat komen. Als de oorzaak van de toegenomen zorgvraag een defensievere zorgverlener (of protocol) is, dan heeft het geen zin de zorgvraag bij de consument aan te pakken.

 

Kortom, door het remgeldeffect leiden consumptiebijdragen dus op individueel niveau tot minder zorggebruik. Echter, vanwege het uitsteleffect, reboundeffect en de aanbod gestuurde vraag, is het maar de vraag of de zorg daar doelmatiger of goedkoper door wordt.

 

Solidariteit

De tweede functie van het eigen risico is, in de woorden van het ministerie van VWS, om de zorgverzekeringspremie laag te houden. In oktober berichtte het CPB dat afschaffing van het eigen risico resulteert in een gemiddelde premiestijging van €346,- voor iedereen [6]. Wat het nieuws niet heeft gehaald waren de doorberekende verdeling van de kosten tussen jong en oud, arm en rijk en gezond en ziek. Het eigen risico is ook een instrument om de kosten her te verdelen van collectief naar gebruiker. Precies deze functie van het eigen risico is in het politieke debat onderbelicht.

Want ondanks alle instrumenten die de doelmatigheid in de zorg moeten verbeteren, zoals het eigen risico, heeft iedereen kunnen merken dat de zorgkosten fors zijn gestegen. Dit legt een enorme druk op het stelsel van collectieve financiering en dus de solidariteit. De solidariteit, bestaande uit financieringsoverdrachten van jong naar oud, van gezond naar ziek en van rijk naar arm, is aanzienlijk. Nederland scoort hoog in internationale vergelijkingen wat betreft toegankelijkheid en solidariteit. Als het gaat om inkomenssolidariteit bestaat er een ruime zorgtoeslag en wordt meer dan de helft van de zorg betaald uit inkomensafhankelijke belastingen. De zorg wordt dus gefinancierd door iedereen en met name de werkende Nederlander. Tegelijkertijd is het zorggebruik geconcentreerd in een paar grootverbruikers. Ongeveer 5% van de Nederlanders is verantwoordelijk voor 50% van de zorgkosten [6]. Zo betaalt de gezonde, werkende Nederlander de zorg voor diegene die het nodig heeft. Hoe ver kunnen we deze solidariteit oprekken?

 

Pauline Meurs, voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, zei daarover in het Financieel Dagblad: ‘De solidariteit begint hier en daar wat scheuren en barsten te vertonen’ [7]. Ook het CPB berichtte enkele jaren geleden al dat de solidariteit onder druk komt te staan door toenemend gebruik en kosten [8]. Stijging van de zorgpremie leidt elk jaar tot verontwaardigde krantenkoppen. Nog meer beroep doen op de solidariteit zou wel eens een bedreiging kunnen vormen voor de houdbaarheid van het solidaire stelsel. Volgens TNS NIPO vindt 73% van de Nederlanders het ook geen enkel probleem als het eigen risico blijft bestaan. Kortom, het eigen risico is dus ook een instrument om het draagvlak te behouden voor het grotendeels solidaire stelsel.

 

Conclusie

De omvang van het doelmatigheidseffect en de netto kostenbesparing waar het eigen risico vaak mee wordt geassocieerd, is op z’n minst discutabel. De belangrijke onderliggende politieke vraag is hoe de kosten voor de zorg eerlijk is te verdelen tussen de gebruiker en de maatschappij.

 

Referenties

[1] TNS NIPO, „Het eigen risico in de zorg,” 2015.

[2] Taskforce Beheersing Zorguitgaven, Naar beter betaalbare zorg, 2012.

[3] Newhouse, Free for all? Lessons from the RAND Health Insurance Experiment, 1993.

[4] Oortwijn, „Het effect van het verplicht eigen risico,” TPE digital, 2012.

[5] NIVEL, „Inzicht in zorgmijden,” 2015.

[6] Centraal Planbureau, „Toelichting op de effecten van eigen betalingen in Nederland,” 2015.

[7] Ten Katen, Mariek, „Hoe solidair is het Nederlandse stelsel nog?,” Financieel Dagblad, 10 07 2016.

[8] Centraal Planbureau, „Solidariteit onder druk? Zorg op maat heeft toekomst.,” CPB, 2013.

 

Voor vragen: neem contact op via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Gemaakt: 12 februari 2017